Ev bahçeciliğine yeni başlayan birinin ilk yaz karşılaştığı klasik çelişki şudur: bir komşu "koltuk altlarını temizlemezsen domates vermez" der, bir diğeri "ben hiç budamıyorum, gene de kasa kasa topluyorum" der. İkisi de yalan söylemiyor. Çünkü ortada tek bir domates budama tekniği yok; fidenin genetik büyüme tipine bağlı olarak taban tabana zıt iki yaklaşım var.
Domates bitkisi enerjisini üç yere paylaştırır: yeni sürgün ve yaprak üretimi, çiçek/meyve oluşumu, kök gelişimi. Budama aslında bir kaynak yönlendirme müdahalesidir. Yanlış tipte bitkiye yanlış müdahale yaptığınızda kaybettiğiniz şey sadece birkaç dal değil; o dalın taşıyacağı bütün meyve salkımı olur.
Fide etiketinde ya da tohum paketinde bu bilgi genellikle yazar. Yazmıyorsa bitkinin davranışına bakarak ayırt edebilirsiniz.
Gövde belirli bir boya ulaştıktan sonra uç noktasında bir çiçek salkımı oluşturur ve boyuna büyüme durur. Meyveler kısa bir zaman aralığında, neredeyse aynı anda olgunlaşır. Bu yüzden konserve, salça, kurutma için tercih edilirler. Kritik nokta: uçta çiçek var demektir ki uç kesildiğinde bitkinin geleceği de kesilir.
Gövde uçtan büyümeye devam eder, sezon boyunca yeni yaprak ve yeni çiçek salkımları üretir. Uygun koşulda insan boyunu aşar. Hasat, ilk salkımdan itibaren don gelene kadar dalga dalga sürer. Bu tipte budama zorunluluk değil ama kalite ve hastalık kontrolü açısından çok belirgin fark yaratır.
| Ölçüt | Determinate | Indeterminate |
|---|---|---|
| Büyüme davranışı | Belirli boyda durur, çalı formu | Sezon sonuna kadar uzar |
| Hasat şekli | Kısa aralıkta toplu | Uzun süre, aralıklı |
| Koltuk sürgünü budaması | Yapılmaz veya çok sınırlı | Düzenli yapılır |
| Uç alma (tepe kesme) | Asla yapılmaz | Sezon sonunda yapılır |
| Kaç ana gövde | Serbest, çok gövde | 1–2 gövde önerilir |
| Destek ihtiyacı | Kısa kazık veya kafes yeter | Uzun sırık, ip, güçlü kafes |
| Saksı/balkon uyumu | Yüksek | Orta, geniş hacim ister |
| Meyve boyu eğilimi | Daha küçük, çok sayıda | Budandığında daha iri |
| Yeni başlayan için risk | Az — hatalı budamaya kapalı | Orta — yanlış dal kesilebilir |
Ana gövde ile yaprak sapının birleştiği açıda çıkan yeni sürgüne koltuk sürgünü (obur dal) denir. Bu sürgün büyüdüğünde kendi yapraklarını, kendi çiçeklerini, kendi koltuk sürgünlerini üretir; yani bitki içinde ikinci bir bitki gibi davranır. Üç yapıyı karıştırmamak gerekir:
İlgili kaynaklar